Videografik Eleştiri ve Görsel-İşitsel Denemelerin İmkânları

Catherine Grant¹

Bir² sinema araştırmacısı olarak düzenli şekilde görsel-işitsel denemeler ürettiğim beş yılın ardından, 2014 yılında The Shudder of a Cinephiliac Idea? Videographic Film Studies Practice as Material Thinking başlıklı makalemi yayımladım. Bu makalede, sinema çalışmaları alanındaki ilk görsel-işitsel denememin yapım süreci üzerine düşündüm. Bunu, akademik kariyerinin görece geç bir evresinde dijital videoyu yalnızca yazılı metnin sunduklarından büyük ölçüde farklı akademik olanaklar (affordances) sağlayan güçlü bir iletişim aracı olarak değil, daha da önemlisi, film araştırması pratiğinin bizzat kendisi için yaşamsal bir kültürel, teknolojik ve fenomenolojik alan olarak görmeye başlamış birinin perspektifinden ele aldım. Başka bir deyişle, inceleme nesnelerimi, yani görsel-işitsel artefaktları, her zamanki akademik mesafemden yalnızca izlemekle kalmayıp onları nasıl yeniden kurgulayacağımı kendi kendime öğrendikçe, doğrusal olmayan kurguyu, başlıkta sözünü ettiğim malzemeyle düşünme (material thinking) kadar güçlü, içine çeken ve zengin biçimde kurucu bir sorgulama tarzı olarak deneyimlemeye başladım. Tutma, sürükleme, kesme, yan yana getirme, yeniden zamanlama, yineleme ve yeniden çerçeveleme gibi tepkisel dijital jestlerin üretici imkânlarına yönelik uygulamalı keşfim, videografik eleştirinin mümkün kıldığı performatif, sanatsal ve zaman zaman oyunbaz (playful) araştırma pratiklerinin film çalışmalarına çok çeşitli biçimlerde katkı sunabileceğine beni ikna etti. Bu süreç, en sık alıntılanan retorik soru dizilerimden birini formüle etmeye sevk etti:

[Bu yeni biçimler aynı zamanda], uzun süredir yerleşik akademik değerlendirme standartları ve pratikleri içinde mecra özgüllüğüne ilişkin kimi meseleleri de gündeme getirir: Örneğin, yazılı film çalışmalarının çoğu zaman dile getirilmeyen norm ve geleneklerini görsel-işitsel biçimlere ‘çevirmeyi’ mi hedeflemeliyiz, yoksa daha en başından, ontolojik olarak yeni akademik biçimler yarattığımız fikrini mi benimsemeliyiz […]? (Grant, 2014).

Bu önceki düşüncelerin üzerinden on yılı aşkın bir süre geçtikten ve birkaç yüz görsel-işitsel denemeyi daha geride bıraktıktan sonra, bu son soruya son derece olumlu bir karşılık üzerine kurulan, çağdaş videografik araştırmaya dair heyecan verici ve son derece değerli bir derlemeye önsöz yazmaya davet edilmekten hem onur hem de mutluluk duyuyorum. Bu görkemli videografik derleme, aynı zamanda saygıdeğer editörü Onur Turgut’un, kurgu sürecinde ortaya çıkan görsel ve işitsel keşiflerin iç mantığına, çağrışımlarına ve ilişkisel potansiyellerine duyduğu içten bağlılığın ve açıklığın bir ürünü. Kendisi de son derece yetkin bir uygulayıcı olan Turgut’un, görsel-işitsel denemenin daha geniş imkânlarına duyarlılığı, onu seslendirme temelli videolardan deneysel çalışmalara, masaüstü belgesellerden heyecan verici ve kimi zaman göz kamaştırıcı çoklu ekran yaklaşımlarına kadar uzanan geniş bir yelpazede videografik çalışmaları bir araya getiren ve bu tür keşfedici, dışavurumcu üretimlerin başlıca uluslararası kiplerini başarıyla temsil eden son derece çeşitli bir derleme oluşturmaya yöneltmiştir. Derlemede yer alan seçkin çalışmalar, büyük sinema perdelerinde ve masaüstü ekranlarda gösterildiğinde de akıllı telefonlarda yeniden izlendiğinde de etkisini güçlü biçimde koruyacak niteliktedir.

Böylesine canlı ve öncü bir derlemenin Türkiye merkezli bir akademik bağlamdan çıkmış olması benim için şaşırtıcı değil. Kurucu ortaklarından biri olduğum ve ilk on yılı boyunca eş editörlüğünü üstlendiğim [in]Transition: Journal of Videographic Film and Moving Image Studies dergisinde yayımladığımız ilk ve en yenilikçi hakemli video denemelerden bazıları, Türkiye kökenli yetenekli araştırmacıların imzasını taşıyordu (Akçalı, 2015; Çakırlar, 2016); bunları başka çalışmalar da izlemişti. [in]Transition kısa süre önce, seçkin akademisyen İpek Gürkan’ın (2025) dikkate değer bir çalışmasını yayımladı. Gürkan’ı, Londra Üniversitesi’nde yürüttüğü TÜBİTAK destekli Yurt Dışı Doktora Sonrası Araştırma Bursu Programı kapsamında kendisine danışmanlık yaptığım dönemde tanıma şansına eriştim. Bu süreçte Gürkan, ortak akademik araştırma alanımız üzerine, benim çalışmalarımın çevirileri de dahil olmak üzere, kendisine haklı olarak uluslararası tanınırlık kazandıran bazı yayınlarını hazırlamaya başlamıştı (2019; 2022; 2024). Bu nedenle, onun bu derleme için hazırladığı çarpıcı küratöryel görsel-işitsel deneme çalışmasını izlemek ve ilerleyen sayfalarda bu çalışma üzerine kaleme aldığı incelikli yazılı değerlendirmeleri okumak benim için ayrıca özel bir mutluluk kaynağı.

Turgut'un yetkin ve ilham verici giriş yazısında belirttiği üzere, Türkçe videografik eleştiri literatüründe bugüne dek Gürkan'ın yazıları dışında kayda değer neredeyse hiçbir çalışma bulunmuyordu. Turgut’un bir araya getirdiği bu muazzam derleme, sadece bu ciddi boşluğu doldurmaya ve alanı çok daha görünür kılmaya yardımcı olmakla kalmayacak, aynı zamanda Türkiye’deki ve ötesindeki yeni kuşak araştırmacıları videografik malzemeyle düşünme pratiğine yönelmeleri ve gözlerini, ellerini ve zihinlerini ekran çalışmalarının bu yaratıcı-eleştirel pratiğinin³ materyalleri ve süreçleriyle buluşturmaları için şüphesiz bir ilham kaynağı olacaktır.

Dipnotlar

[1] Aarhus Üniversitesi Onursal Profesörü; Reading Üniversitesi Kıdemli Misafir Araştırmacısı. ORCID: 0000-0002-6005-1980

[2] İngilizce aslından çeviren: Onur Turgut

[3] Burada, Barbara Bolt’un sözlerini (2007: 30), daha önce de alıntıladığım şekliyle (Grant 2014), serbestçe yeniden ifade ediyorum.

Kaynakça

Akçalı, E. (2015) Ceylan's Women: Looking | Being Looked At. [in]Transition: Journal of Videographic Film and Moving Image Studies, 2(3).

Bolt, B. (2007) The Magic is in Handling. In Practice as Research: Approaches to

Creative Arts Enquiry, edited by Estelle Barrett and Barbara Bolt, 27-34. London: I.B. Tauris.

Çakırlar, C. (2016) Mothers on the Line: The Allure of Julianne Moore. [in]Transition: Journal of Videographic Film and Moving Image Studies, 3(1).

Grant, C. (2014) The shudder of a cinephiliac idea? Videographic film studies practice as material thinking. ANIKI: Portuguese Journal of the Moving Image, 1 (1). pp. 49-62.

Gürkan, İ. (2019). Film Çalışmalarında Eleştirinin Dönüşümü: Görsel-İşitsel Denemeler (Audiovisual Essay). SineFilozofi, 4(8), 284-303..

Gürkan, İ. (2022). Film Eleştirisinde “Sanat Erotikası” na Doğru: Videografik Eleştiri ve Haptik Bakış. SineFilozofi, 7(13), 61-80.

Gürkan, İ. (2024). Bir Avuç Görüntü Üzerine Bir Füg Denemesi. Sekans Sinema Kültürü Dergisi, (e24), 55–64.

Gürkan, İ. (2025). Yeşilçam’s Uncanny Mansion. [in]Transition: Journal of Videographic Film and Moving Image Studies 12(2).